Słowniczek wybranych terminów - plik pdf

 

abdykacja – zrzeczenie się władzy przez monarchę 

agora − rynek w greckim mieście

alchemia – dawna „chemia”, której głównym celem było wyprodukowanie złota 

anachroniczny − przestarzały, będący przeżytkiem 

anarchia − brak zorganizowanej władzy w państwie, chaos 

antyczny − starożytny (tylko w odniesieniu do Grecji i Rzymu)

antysemityzm − uprzedzenie lub wrogość w stosunku do Żydów

arbiter – rozjemca uznawany przez obie strony sporu, sędzia polubowny

arkadowy – ozdobiony łukami architektonicznymi

arras – artystyczna tkanina wieszana na ścianie, przypominająca obraz 

autonomia – niezależność, samodzielność

bakałarz – nauczyciel

banicja – wygnanie 

Bliski Wschód − tereny południowo-zachodniej Azji i północno-wschodniej Afryki

beneficjum – urząd kościelny przynoszący dochody, np. probostwo

bojarstwo – bojarzy, tj. szlachta na Litwie, a możnowładcy na Rusi

bulla − dokument papieski dotyczący spraw wielkiej wagi

car − tytuł dawnych władców Bułgarii, Rosji i Serbii

chan – władca tatarski

chomąto − część uprzęży wkładana na szyję zwierzęcia pociągowego

cyrulik – golibroda i domorosły lekarz

cytra - dawny instrument strunowy

czambuł – oddział tatarski

czeladź – służba u magnatów i szlachty

czernina – zupa z krwi zwierzęcej, najczęściej kaczki lub gęsi

czółenko − element krosna

Daleki Wschód – kraje wschodniej Azji, m.in. Japonia, Korea, wschodnie Chiny, Indonezja, Malezja

delta − teren leżący u ujścia rzeki do morza, utworzony z naniesionych przez nią osadów i pocięty jej odnogami 

dewaluacja – spadek wartości pieniądza

dialekt − język mieszkańców jakiegoś regionu, będący odmianą języka narodowego

diecezja – obszar kościelny administrowany przez biskupa

dieta − wynagrodzenie za pełnienie określonej funkcji

dogmat − niepodlegająca krytyce prawda wiary

doktryna − zbiór poglądów, teoria

dominium – częściowo niezależne terytorium zamorskie, uznające angielskiego monarchę za swego władcę

dragonia – żołnierze walczący pieszo, a przemieszczający się konno; z czasem zaczęli też walczyć konno

dukat − złota moneta bita od XIII wieku w Wenecji, potem rozpowszechniona w całej Europie

ekskomunika − klątwa; kara kościelna, która wyklucza kogoś ze wspólnoty wiernych

elektor – książę niemiecki, jeden z siedmiu mających prawo wyboru cesarza

etyka − nauka o moralności, tj. o zasadach dobrego postępowania

etykieta – ustalony sposób zachowania się w niektórych środowiskach, np. na dworach królewskich

fasada – ściana budynku, głównie frontowa; przenośnie: pozory

feudał − senior, bogaty właściciel rozległych lenn

Flamand – mieszkaniec pogranicza belgijsko-holendersko-francuskiego

floren - złota moneta bita od XIII wieku we Florencji, a potem w całej Europie

fraza – zdanie, zwrot

frymarczyć – kupczyć, handlować czymś wzniosłym

galery – ciężka kara polegająca na wiosłowaniu na okręcie

giaur – niewierny; pogardliwa nazwa nadawana chrześcijanom przez wyznawców islamu

haracz – danina, którą składali muzułmańskim władcom chrześcijańscy poddani

heretyk − wyznawca poglądów religijnych uznanych za niezgodne z zasadami panującej religii

hipoteza naukowa − przypuszczenie wymagające sprawdzenia

husaria – ciężkozbrojna jazda polska, wyposażona w charakterystyczne skrzydła

inflacja - wzrost cen towarów spowodowany nadmiarem pieniędzy na rynku

inkwizycja − instytucja kościelna powołana przez papieża w XIII wieku do tępienia herezji; znana ze stosowania tortur w śledztwie i surowych wyroków

Jahwe − Bóg Izraelitów, po hebrajsku: „Jestem, który jestem”

jasyr – tatarska lub turecka niewola

kacerz – odstępca od wiary, heretyk

kacyk - wódz plemienia

kadencja − okres pełnienia urzędu przez urzędnika pochodzącego z wyboru

kalifat − państwo arabskie rządzone prze kalifa

kanon – zasada, reguła

kapitularz − ustawa królewska w państwie Karolingów

kardynał − najwyższy po papieżu dostojnik w Kościele

kasztelan – wyższy urzędnik państwowy; w XII–XIII wieku sprawował władzę nad grodem (zwanym też kasztelem)

kniaź – książę (na Rusi i na Litwie)

koalicja – sojusz państw zawarty w celu wspólnego prowadzenia wojny

kodeks − zbiór przepisów prawnych

kolegiata – kościół katolicki, którego duchowni mają pewne przywileje

komendacja − umowa zawierana między seniorem a wasalem

komes – w dawnej Polsce: dostojnik państwowy

konfuzja – dawniej: zamieszanie, nieporządek

koniunktura – splot warunków wywierających zwykle korzystny wpływ na coś

kontrybucja − danina pieniężna, nakładana przez zwycięzcę na pokonane państwo

korzenie − przyprawy egzotyczne, np. imbir, cynamon

Koran − święta księga islamu

kresowy − pochodzący z kresów, czyli z terenów przygranicznych, zwłaszcza na wschodzie Rzeczypospolitej

krzyż grecki – krzyż równoramienny

lanca – broń podobna do włóczni: długie drzewce zakończone metalowym grotem, używane przez kawalerię

lądolód − gruba pokrywa lodowa na wielkim obszarze ziemi

liwr – dawna moneta francuska

logika − nauka o regułach poprawnego rozumowania

łaszt – miara objętości równa około 3000 litrów

łyko − włókna biegnące między korą a twardym środkiem pnia drzewa

mecenat - opieka nad naukowcami i artystami, zwłaszcza finansowa

mennica – państwowa wytwórnia monet

metropolia − prowincja kościelna obejmująca kilka diecezji; na jej czele stoi arcybiskup metropolita

mit − wymyślona opowieść o bogach i bohaterach, próbująca wyjaśnić naturę oraz przeznaczenie świata i człowieka

monogamia − jednożeństwo, związek jednego mężczyzny z jedną kobietą

morga - miara powierzchni ziemi równa około 0,5 hektara

myślenie abstrakcyjne − myślenie, w którym używa się pojęć ogólnych, takich jak dobro, zło, przyjaźń, wrogość, piękno itp.

Nawarra – kraina na pograniczu Francji i Hiszpanii, w XVI wieku królestwo

nuncjusz – stały przedstawiciel papieża przy rządzie jakiegoś państwa

obornik − mieszanina odchodów zwierzęcych i słomy

odwody – rezerwowe oddziały wojska

opat − przełożony klasztoru męskiego

orda − wojska tatarskie

orientalny − wschodni, charakterystyczny dla Wschodu

Ormianin – człowiek pochodzący z Armenii

padyszach − sułtan

Pascha – święto obchodzone przez Żydów na pamiątkę wyjścia z Egiptu

pastorał − długa laska zakończona spiralą, oznaka władzy biskupów i opatów

petycja – pismo z prośbą, skierowane do władz

plantacja – duży obszar zajęty pod uprawę jednej rośliny, np. kawy

poemat − długi utwór poetycki o tematyce historycznej, satyrycznej, dydaktycznej itp.

popyt – zapotrzebowanie na jakieś towary lub usługi

poradlne – w dawnej Polsce podatek od uprawianej ziemi

pretendent − kandydat

protekcja – zależność od silniejszego państwa

przeorysza − przełożona żeńskiego klasztoru

psalm − biblijny utwór poetycki, będący zarazem modlitwą

puszkarz – artylerzysta

rada królewska – grupa możnowładców doradzająca królowi w sprawach państwa

radykalny – dążący do zasadniczych zmian

sakra – święcenia biskupie

sanktuarium − miejsce uważane za święte, zwykle jakaś budowla lub jej część

Saraceni − europejskie określenie muzułmanów na Wschodzie

satrapa − zarządca prowincji w starożytnej Persji, mający ogromną władzę, jednak podległy królowi

schizmatyk – dawne (pogardliwe) określenie wyznawcy prawosławia

smuta – z rosyjskiego: „zamęt”, „bunt”

sobór − zgromadzenie biskupów w sprawach ważnych dla całego Kościoła

socha − prymitywne narzędzie do orki zakończone rozdwojonym rylcem

sonet – utwór poetycki składający się z dwóch zwrotek czterowersowych i dwóch trzywersowych

sromota – wstyd, hańba

statut – zbiór przepisów

sułtan – władca Turcji

Syjon − wzgórze w Jerozolimie, którego nazwą określano też samą Jerozolimę

synagoga − świątynia żydowska

synod − regionalny zjazd duchownych

szambelan – wysoki urzędnik na dworze francuskim

szarża – atak konnicy

szkorbut – inaczej gnilec; choroba wywołana brakiem witaminy C, objawiająca się m.in. krwawieniem z nosa i wypadaniem zębów

szkud – (właściwie: eskudo) złota moneta hiszpańska z XVI wieku

teoria heliocentryczna - pogląd, według którego centrum wszechświata stanowi Słońce, a wokół niego krążą Ziemia i inne planety

teza − zdanie lub twierdzenie, które należy udowodnić

tłuszcza – pogardliwie: tłum, motłoch

triumf − uroczysty pochód zwycięskiego wodza ulicami Rzymu, w otoczeniu żołnierzy, z jeńcami i łupami

tumult – rozruchy, zamieszki

tur − duże zwierzę o potężnych rogach, wymarłe w XVII wieku

tyran − władca, który rządzi samowładnie i okrutnie; w starożytnych Grecji i Rzymie człowiek, który objął władzę przemocą, a potem rządził bezwzględnie

trybut − danina składana zwycięskiemu władcy przez podbitych przeciwników

urbanistyka – nauka o budowie, rozbudowie i planowaniu miast

ustrój − sposób organizacji państwa i sprawowania w nim władzy

uzurpator – osoba, która bezprawnie zagarnęła władzę lub prawa do czegoś

weksel - dokument, który gwarantuje wypłacenie okazicielowi danej sumy pieniędzy przez wystawcę

wielki wezyr – pierwszy minister w dawnej Turcji

wiktoria – zwycięstwo

włosiennica − pokutna koszula albo suknia wykonana z ostrego włosia

wójt – najwyższy urzędnik w mieście, odpowiednik dzisiejszego burmistrza lub prezydenta miasta

zapusty − ostatnie dni karnawału poprzedzające środę popielcową

zdetronizować – usunąć z tronu

żarna − urządzenie do mielenia ziarna, złożone z dwóch płaskich, kolistych kamieni, między którymi rozcierano ziarno na mąkę